Słownik grzybiarza

Słowa, którymi opisuje się grzyby i różnice między podobnymi gatunkami — wyjaśnione prosto. W opisach gatunków w atlasie są podlinkowane do tej strony.

Budowa grzyba

Muchomor w przekroju: pochwa bywa ukryta w ziemi — dlatego grzyb ogląda się razem z nasadą trzonu.

owocnik: Widoczna część grzyba, którą się zbiera: kapelusz z trzonem, kulista purchawka czy huba na pniu. Wytwarza zarodniki. Sam grzyb — grzybnia — żyje ukryty w glebie, ściółce albo drewnie, a owocniki wypuszcza tylko na pewien czas.
kapelusz: Górna, zwykle rozpostarta część owocnika. Przy oznaczaniu liczą się jego kolor, kształt, powierzchnia (sucha, lepka, łuskowata) i brzeg. Pod spodem ma hymenofor: blaszki, rurki, fałdki albo kolce.
garb: Wypukłość na środku kapelusza — tępa, ostra albo w kształcie sutka.
trzon: Część owocnika, na której osadzony jest kapelusz. Ważne są jego kształt, powierzchnia (gładka, łuskowata, z siateczką), pierścień i to, jak wygląda u samej nasady — dlatego grzyb trzeba obejrzeć w całości.
osłona: Błona chroniąca młody owocnik. Osłona całkowita okrywa cały owocnik i zostawia po sobie pochwę u nasady trzonu oraz łatki na kapeluszu; osłona częściowa zakrywa tylko blaszki i zostawia pierścień albo zasnówkę.
łatki na kapeluszu (brodawki, strzępki osłony): Białe lub szarawe łatki i brodawki na kapeluszu muchomorów — resztki osłony całkowitej. Deszcz potrafi je zmyć, więc ich brak niczego nie przesądza.
pierścień: Błoniasty kołnierz na trzonie — pozostałość osłony, która u młodego owocnika zakrywała blaszki. Bywa ruchomy, jak u czubajki kani, albo zwisający jak spódniczka, jak u muchomorów. Może się z czasem zetrzeć.
pochwa: Błoniasty worek u nasady trzonu, z którego owocnik wyrasta jak z jajka — pozostałość osłony całkowitej. Ma ją muchomor sromotnikowy. Bywa ukryta w ziemi albo ściółce, dlatego grzyba nie ucina się nożem nad ziemią, tylko wykręca w całości, żeby obejrzeć nasadę.
bulwa: Zgrubiała podstawa trzonu. U wielu muchomorów otacza ją pochwa albo pierścienie jej resztek.
zasnówka: Pajęczynowata osłona rozpięta między brzegiem kapelusza a trzonem u młodych zasłonaków. Szybko znika; zostają po niej na trzonie rdzawe włókienka od zarodników.
miąższ: Wnętrze owocnika. Przy oznaczaniu liczą się jego kolor, zapach, smak i to, czy zmienia barwę po przekrojeniu.

Spód kapelusza

Spód kapelusza widziany od dołu — pierwsza rzecz, którą warto sprawdzić.

Jak blaszki dochodzą do trzonu — widać to na przekroju owocnika wzdłuż.

hymenofor (spód kapelusza): Warstwa na spodzie kapelusza, na której powstają zarodniki: blaszki, rurki, fałdki albo kolce. W atlasie nazywamy ją po prostu spodem kapelusza — i to pierwsza rzecz, którą warto sprawdzić.
blaszki: Cienkie, promieniście ułożone listki pod kapeluszem. Liczą się ich kolor (często zmienia się z wiekiem), gęstość i to, jak dochodzą do trzonu.
blaszki wolne: Blaszki, które nie dochodzą do trzonu — między nimi a trzonem zostaje wąski pasek. Mają je pieczarki, czubajki i muchomory.
blaszki przyrośnięte: Blaszki połączone z trzonem — całą szerokością albo tylko częścią, czasem z wyraźnym wcięciem tuż przy trzonie (wykrojone).
blaszki zbiegające: Blaszki (albo fałdki), które schodzą w dół trzonu. Częste u grzybów o lejkowatym kapeluszu, jak lejkówki i krowiak podwinięty.
rurki (pory): Gęsto ustawione, pionowe kanaliki pod kapeluszem borowików, podgrzybków, koźlarzy i maślaków; ich ujścia to pory. U grzybów rurkowych z miękkim miąższem warstwa rurek daje się łatwo oddzielić od kapelusza. Pory mają też huby, ale tam są częścią twardego owocnika.
fałdki (listewki): Niskie, grube i tępe zgrubienia na spodzie kapelusza, często rozwidlone i zbiegające daleko na trzon — mają je kurki (pieprzniki) i lejkowce. W przeciwieństwie do blaszek nie są cienkie jak listki i nie dają się od siebie odchylić.
kolce (ząbki): Miękkie, stożkowate ząbki zwisające jak sople — na spodzie kapelusza kolczaków i sarniaków albo na całym owocniku soplówek.
zarodniki: Mikroskopijne komórki, którymi grzyby się rozmnażają. Powstają na blaszkach, w rurkach, na fałdkach i kolcach albo — u purchawek i trufli — wewnątrz owocnika.
wysyp zarodników: Kolor zarodników zebranych na kartce, na której przez kilka godzin leżał kapelusz blaszkami w dół. Jedna z pewniejszych cech: pieczarki mają wysyp czekoladowobrązowy, muchomory — biały.

Cechy, które się sprawdza

sinienie: Niebieska barwa, jaką miąższ albo rurki przybierają po przekrojeniu lub uciśnięciu, zwykle w ciągu kilku sekund — to reakcja związków w miąższu z tlenem. Typowe dla wielu grzybów rurkowych; samo w sobie nie świadczy ani o jadalności, ani o tym, że grzyb jest trujący.
siateczka: Wzór na trzonie przypominający sieć — typowy dla borowików. U goryczaka żółciowego jest ciemna i wyraźna, a u borowika szlachetnego jasna i delikatna.
mleczko (sok mleczny): Płyn wyciekający z przełamanego miąższu mleczajów. Jego kolor, smak i to, czy zmienia barwę na powietrzu, pomagają odróżnić gatunki: u rydza jest marchewkowy.
zapach: Wiele gatunków ma charakterystyczny zapach — mączny, anyżowy, rzodkiewkowy, karbolowy (jak atrament) — który bywa jedyną pewną różnicą między sobowtórami. Wąchaj świeży, przełamany owocnik.

Jak żyją grzyby

grzybnia: Sieć cienkich nitek (strzępek), z których zbudowany jest grzyb. Przerasta glebę, ściółkę albo drewno i może żyć wiele lat, a owocniki wyrastają z niej tylko wtedy, gdy warunki sprzyjają.
mikoryza: Współżycie grzyba z korzeniami drzew: grzyb dostarcza drzewu wody i soli mineralnych, a dostaje od niego cukry. Dlatego wiele grzybów rośnie tylko pod określonymi drzewami — koźlarz babka pod brzozą, maślak żółty pod modrzewiem.
saprotrof: Grzyb rozkładający martwą materię: opadłe liście, igliwie, drewno, odchody. To dzięki saprotrofom ściółka zamienia się w glebę.
pasożyt: Grzyb żyjący kosztem żywego organizmu — drzewa, rośliny, owada albo innego grzyba. Niektóre, jak opieńki, zaczynają jako pasożyty, a potem rozkładają drzewo, które zabiły.
huba: Potoczna nazwa twardych, często wieloletnich owocników rosnących na pniach i gałęziach, zwykle bez trzonu, z porami na spodzie.

Jadalność i bezpieczeństwo

jadalny: W atlasie: gatunek o wartości kulinarnej, który źródła zgodnie uznają za bezpieczny. Grzybów leśnych nie je się jednak na surowo, a każdy okaz trzeba rozpoznać bez wątpliwości.
warunkowo jadalny: Jadalny tylko pod pewnym warunkiem — np. po obgotowaniu albo tylko młode owocniki — albo łatwy do pomylenia z gatunkiem groźnym, albo taki, co do którego źródła nie są zgodne.
niejadalny: Bez wartości kulinarnej: gorzki, łykowaty, zdrewniały albo zbyt drobny — a także gatunek, o którego jadalności źródła nic nie mówią. Niejadalny nie znaczy więc „sprawdzony i bezpieczny”.
trujący: Gatunek trujący albo podejrzewany o działanie trujące, w tym halucynogenne i trujące w połączeniu z alkoholem. Objawy zatrucia najgroźniejszymi grzybami pojawiają się często dopiero po wielu godzinach.
grzyboznawca: Osoba z uprawnieniami do oceny grzybów. W sezonie wiele stacji sanitarno-epidemiologicznych sprawdza przyniesione grzyby bezpłatnie — warto z tego skorzystać przy każdej wątpliwości.